UPRAWNIENIA OBYWATELA

Może komuś się przyda apropos tematu o Policji:

Podstawowym podmiotem powołanym do czuwania nad bezpieczeństwem obywateli jest policja. Ustawa stanowi, że policja jako formacja umundurowana i uzbrojona jest przeznaczona do ochrony ludzi oraz utrzymywania bezpieczeństwa i porządku publicznego. Jednocześnie ustawa o Policji nakłada na jej funkcjonariuszy realizujących czynności służbowe obowiązek respektowania i poszanowania godności ludzkiej oraz przestrzegania i ochrony praw człowieka. Do podstawowych zadań policji należy między innymi:


- ochrona życia i zdrowia ludzi oraz ochrona mienia,

- ochrona bezpieczeństwa oraz porządku publicznego,

- wykrywanie sprawców przestępstw i wykroczeń,

- kontrola przestrzegania przepisów porządkowych i administracyjnych ( art. 1 ust 2. Ustawa z dn. 06.04.1990 r. o Policji - Dz. U. 02.7.58 )


STRAŻ GMINNA (MIEJSKA)

Inną umundurowaną służbą posiadającą zadania w zakresie ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego jest straż gminna (w miastach straż miejska), działająca w oparciu o ustawę o strażach gminnych ( Ustawa z dn. 29.08.1997 r. o strażach gminnych - Dz. U. 97.123.779 ). Do zadań straży gminnych na podstawie art. 11 ww. ustawy należą między innymi:


- ochrona spokoju i porządku w miejscach publicznych,

- współdziałanie z organizatorami i innymi służbami w ochronie porządku podczas zgromadzeń i imprez publicznych,

- doprowadzanie osób pod wpływem alkoholu do izby wytrzeĽwień lub miejsca ich zamieszkania,

- czuwanie nad porządkiem oraz - w ograniczonym zakresie - kontrola ruchu drogowego i ochrona obiektów komunalnych.

Poza wyżej wymienionymi służbami, uprawnienia do ingerowania w sferę wolności obywatelskich mają m.in.: Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Straż Graniczna, Straż Leśna oraz podmioty działające na podstawie ustawy o ochronie osób i mienia oraz ustawy o bezpieczeństwie imprez masowych.


Zgodnie z art. 31 ust. 2 Konstytucji RP "każdy jest obowiązany szanować wolności i prawa innych. Nikogo nie wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje". Natomiast w sytuacji, kiedy polecenie wydawane jest przez uprawniony do tego ustawowo organ, mamy prawny obowiązek zastosowania się do tego polecenia .


KOMPETENCJE POLICJI

Najszerszymi kompetencjami w zakresie wydawania poleceń dysponują funkcjonariusze policji. Ustawa przyznaje funkcjonariuszom nawet prawo do użycia środków przymusu bezpośredniego tj. siły fizycznej, czy też broni w razie, gdy obywatel odmawia zastosowania się do poleceń wydanych na podstawie prawa. Za wydane na podstawie prawa należy uznać takie polecenia, które mają oparcie w konkretnych przepisach oraz mają na celu wykonywanie zadań policji (zadania: patrz wyżej). Na przykład zgodnie z Prawem o ruchu drogowym, uczestnicy ruchu i inne osoby znajdujące się na drodze zobowiązane są stosować się do poleceń policjantów ( Ustawa z dn. 20.06.1997 r. Prawo o ruchu drogowym - Dz. U. 97.98.602 ). Rozporządzenie w sprawie kontroli ruchu drogowego wyraĽnie mówi, że policjant w celu przeprowadzenia kontroli ruchu drogowego jest uprawniony do wydawania poleceń, np. zatrzymania pojazdu, opuszczenia pojazdu itp. ( Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dn. 25.05.1999 r. w sprawie kontroli ruchu drogowego - Dz. U. 99.53.563 ). Takim poleceniom mamy obowiązek się podporządkować.


Jeżeli jednak wydawane polecenia nie mieszczą się w ramach obowiązującego prawa, obywatel może się im nie podporządkować. Przykładowo możemy odmówić wypełnienia polecenia policjanta, który zażąda, żebyśmy własnoręcznie złapali groĽnego przestępcę. Żaden z przepisów prawa nie upoważnia policji do narażania życia obywateli. Nie możemy natomiast odmówić policjantowi udostępnienia swojego telefonu, jeżeli ten jest mu potrzebny np.: do wezwania pomocy. Wynika to z przepisów ustawy o Policji, na podstawie której policjanci mają prawo zwracania się w nagłych wypadkach do każdej osoby o niezbędną pomoc. Pamiętajmy, że jesteśmy zobowiązani do udzielenia takiej pomocy.


Wiążącego charakteru nie mają z pewnością polecenia wydane przez funkcjonariusza bez powodu i podania uzasadnienia, np.: "proszę tu nie stać". Można się również nie podporządkować nakazowi zachowania, które jest naruszeniem prawa. Policjant nie może więc zażądać od nas abyśmy coś ukradli lub kogoś pobili. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z przepisami Prawa o ruchu drogowym polecenia wydawane przez osoby kierujące ruchem lub uprawnione do jego kontroli mają pierwszeństwo przed sygnałami świetlnymi i znakami drogowymi. Dlatego też poleceniu policjanta, który nakazuje nam przejechać na czerwonym świetle lub "pod prąd" powinniśmy się podporządkować, chyba że wykonanie polecenia groziłoby nam niebezpieczeństwem.


KOMPETENCJE STRAŻY GMINNEJ

Prawo do wydawania poleceń przysługuje także strażnikom gminnym na podstawie art. 12 ust. 1 pkt 7 ustawy o strażach gminnych ( Ustawa z dn. 29.08.1997 r. o strażach gminnych - Dz. U. 97.123.779 ). Do poleceń tych tak samo jak w wypadku poleceń wydawanych przez funkcjonariuszy policji, musimy się stosować o ile mają swoje oparcie w przepisach prawa. Oczywiście nie mamy obowiązku wypełniana poleceń, które zmuszają nas do zachowania sprzecznego z prawem. Podobnie w wypadku, kiedy osoba uprawniona wydaje polecenie bez przyczyny, a jedynie ze względu na własne "widzimisię". Wydanie polecenia jest uzasadnione, jeżeli ma na celu ochronę spokoju i porządku publicznego. Strażnik podczas wykonywania czynności służbowych jest obowiązany nosić umundurowanie i legitymację służbową. Zobowiązany jest także najpierw przedstawić się imieniem i nazwiskiem, a na żądanie okazać legitymację. Oznacza to, że strażnik nieumundurowany nie może wydać nam żadnego polecenia, które musielibyśmy wykonać.

Prawo do bezpieczeństwa to również prawo do tego, by nie być kontrolowanym, legitymowanym, jeżeli nie przemawiają za tym usprawiedliwione okoliczności. Legitymowanie jest więc również ingerencją w sferę wolności obywatelskich.

Uprawnienie do legitymowania, a więc sprawdzania dokumentów przysługuje policjantom na podstawie ustawy o Policji. Ustawa stanowi, że policjant ma prawo do legitymowania osób w celu ustalenia ich tożsamości.


Policjant zanim poprosi obywatela o okazanie dokumentów ma obowiązek podać stopień, imię i nazwisko. Policjant umundurowany powinien mieć w widocznym miejscu numer służbowy, aby łatwo było go zauważyć i zapamiętać. Policjant nieumundurowany musi okazać legitymację służbową w sposób umożliwiający legitymowanemu odczytanie i zanotowanie nazwiska policjanta i nazwę organu, który wydał legitymację.


Policjant ma obowiązek:

- podać nam podstawę prawną oraz

- przyczynę , a więc podstawę faktyczną legitymowania np. podejrzenie popełnienia przestępstwa (z tym, że policjant powinien podać konkretnie, dlaczego postanowił nas wylegitymować).

Legitymowanie może być podjęte w szczególności w celu:

- identyfikacji osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia,

- ustalenia świadków zdarzenia powodującego naruszenie bezpieczeństwa lub porządku publicznego, - wykonania polecenia wydanego przez sąd, prokuratora, organy administracji rządowej lub samorządu terytorialnego,

- identyfikacji osób wskazanych przez pokrzywdzonych jako sprawców przestępstw lub wykroczeń, odnalezienia osób zaginionych lub ukrywających się przed organami ścigania lub wymiarem sprawiedliwości.

Nie jest to wyczerpujące wyliczenie, a jedynie przykładowe, ponieważ możliwe jest legitymowanie w oparciu o inne przepisy ustawowe.

JAK MOŻNA USTALIĆ TOŻSAMOŚĆ OSOBY LEGITYMOWANEJ?

Dane osoby legitymowanej można ustalić na podstawie dowodu osobistego, a w wypadku cudzoziemca - paszportu, a także innych nie budzących wątpliwości dokumentów takich jak np.: legitymacja szkolna, prawo jazdy, czy też oświadczeń osób, których tożsamość ustalono. Innym sposobem ustalenia danych osoby legitymowanej jest telefoniczne lub osobiste porozumienie się z osobami przez nią wskazanymi. Policjant może odstąpić od legitymowania osoby, która jest mu znana. Organy dokonujące kontroli dokumentów powinny w miarę możliwości posłużyć się metodą najmniej uciążliwą dla legitymowanego.

Bezzasadne legitymowanie jest nadużyciem i nie powinno się zdarzać. Należy pamiętać, że na nieprawidłowe, naszym zdaniem, działanie policjanta możemy złożyć skargę przełożonemu policjanta, która może spowodować jego odpowiedzialność służbową. Na sposób przeprowadzenia tej czynności możemy złożyć zażalenie do prokuratora.


Uprawnienia do legitymowania posiadają również strażnicy gminni na podstawie art. 12 ustawy o strażach gminnych oraz rozporządzenia w sprawie zakresu i sposobu wykonywania przez strażników gminnych niektórych czynności ( Rozporządzenie Rady Ministrów z dn. 16.11.1998 r. w sprawie zakresu i sposobu wykonywania przez strażników gminnych niektórych czynności - Dz. U. 98.84.536 ). Rozporządzenie stanowi, że strażnik ma prawo legitymowania osób, gdy ustalenie ich tożsamości jest niezbędne do wykonania zadań określonych w ustawie i ma na celu:

- identyfikację osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia,

- identyfikację ujętej osoby stwarzającej zagrożenie dla życia zdrowia lub mienia,

- ustalenie świadków zdarzenia,

- wykonanie pisemnego polecenia organu samorządu terytorialnego.

Sposób przeprowadzenia tej czynności jest analogiczny do opisanego sposobu postępowania obowiązującego funkcjonariuszy policji. Ustalenie tożsamości zachodzi w oparciu o takie same dane jak wyżej omówione. Z powodu bezpodstawnego zastosowania oraz niewłaściwego sposobu przeprowadzenia tej czynności przysługuje nam prawo do zażalenia, które składa się do prokuratora (art.15 ust. 7).

Prawo do legitymowania w ograniczonym zakresie przysługuje też pracownikom agencji ochrony osób i mienia działającym w oparciu o przepisy ustawy o ochronie osób i mienia. Mogą oni podczas wykonywania swojej pracy żądać okazania przepustki, identyfikatora lub innych dokumentów uprawniających do przebywania na terenie chronionym oraz legitymowania osób w celu ustalenia ich tożsamości, w wypadku podejrzenia popełnienia przestępstwa lub wykroczenia przeciwko dobrom powierzonym ochronie. Przed przystąpieniem do sprawdzania dokumentów pracownik ochrony powinien podać swoje imię i nazwisko oraz okazać licencję lub inny dokument uprawniający go do wykonywania ochrony na danym terenie w taki sposób, aby osoba kontrolowana miała możliwość odczytania tych danych oraz ich zanotowania. Pracownik ochrony zobowiązany jest podać podstawę prawną i przyczynę legitymowania. Po sprawdzeniu dokumentów pracownik ochrony powinien napisać notatkę służbową, w której ma obowiązek zapisać dane osoby kontrolowanej, czas, miejsce i przyczynę legitymowania.

W sytuacji, kiedy czujemy się pokrzywdzeni niewłaściwym zachowaniem pracownika ochrony, mamy kilka możliwości. Z uwagi na to, że ochroniarze są pracownikami firm ochrony, na ich działania możemy poskarżyć się szefowi firmy. Prowadzenie firmy ochroniarskiej wymaga uzyskania koncesji, która wydawana jest przez ministra spraw wewnętrznych i administracji po zasięgnięciu opinii właściwego komendanta wojewódzkiego policji. Właściciel firmy powinien więc obawiać się skarg na jego działalność, ponieważ w razie stwierdzenia nieprawidłowości może utracić koncesję. Skuteczne może być więc również złożenie skargi do komendanta wojewódzkiego policji, który wydaje licencje pracownikom ochrony.

Poza opisanymi wcześniej przypadkami, możemy zostać poproszeni o okazanie dokumentów w związku z udziałem w imprezie masowej. Służby porządkowe zabezpieczające bezpieczeństwo imprezy mają prawo do sprawdzania biletów, karnetów lub zaproszeń uprawniających do wstępu, a także legitymowania uczestników w celu ustalenia ich tożsamości. Ustalenie tożsamości osoby biorącej udział w imprezie może wynikać:

- z potrzeby stwierdzenia, czy wobec osoby nie został orzeczony zakaz wstępu na imprezy masowe (tak zwany zakaz stadionowy),

- w przypadku podejrzenia, że kontrolowana osoba próbuje wnieść na imprezę broń, alkohol czy narkotyki.

Pracownicy służb porządkowych zobowiązani są do posiadania identyfikatorów umieszczonych w widocznym miejscu. Identyfikator powinien zawierać imię i nazwisko pracownika oraz wyraĽny napis "Służba porządkowa". Wszyscy pracownicy służby porządkowej powinni być jednolicie oznakowani w sposób umożliwiający ich odróżnienie. Wszelkie podejmowane przez nich działania powinny w jak najmniejszym stopniu naruszać godność i inne dobra osobiste osób, wobec których są podejmowane.